اخبار اقتصادی

معجزه آبخیزداری | ضرورت گنجاندن آبخیزداری در برنامۀ درسی دانشگاه­‌ها

محمود عرب خدری؛ معاون پژوهشی پژوهشکدۀ حفاظت خاک و آبخیزداری

سابقه سکونت انسان در ایران به چند هزار سال می­‌رسد. ایرانیان از گذشته با درک شرایط و متناسب با محدودیت­‌های اقلیمی و خاک و زمین، فنون متعددی را برای توسعۀ کشاورزی و بهره­‌برداری بهتر از منابع طبیعی ابداع کرده­‌اند. برخی از فنون یک منظوره بوده و فقط برای هدف خاص به کار می­‌رفته­‌اند. در مقابل برخی دیگر چندمنظوره بوده و به‌صورت هم‌زمان تولید محصولات زراعی، گسترش دامداری و تولید علوفه و میوه و چوب را سبب شده است.

در بسیاری از موارد، اقدامات انجام یافته برای بهره­‌برداری از آب و خاک علاوه بر نقش در تولید، در حفاظت آب و خاک، مهار سیلاب‌ها و تغذیۀ آبخوان­‌ها نیز مؤثر بوده­‌اند. گاهی با استفاده از این روش­‌ها و فنون، امکان زنده­ ماندن و استقرار جمعیت در شرایط بسیار سخت به‌وجود آمده و بیابان­‌ها به عقب رانده شده است. چنین شیوه­‌های توسعۀ منابع آب و خاک که به‌صورت سنتی و تجربی توسط مردم کسب شده و به اجرا درآمده­‌اند را می­‌توان تحت عنوان دانش بومی آبخیزداری طبقه­‌بندی کرد.

دانش بومی آبخیزداری مزایای متعدد دارند که از جمله آن می­‌توان به‌سادگی و کم­‌هزینه بودن، اطمینان از توازن بوم‌شناختی، استفادۀ کمتر از سازه­‌های دائمی – که ممکن است زیان­‌آور باشند- و مشارکت مردمی را می­‌توان اشاره کرد.

با  توجه به اهمیت موضوع، در سال­‌های اخیر پژوهش­‌های متعددی برای شناسایی این روش­‌ها در پژوهشکدۀ حفاظت خاک و آبخیزداری و سایر مراکز تحقیقاتی کشور و دانشگاه­‌ها انجام شده است. برخی از این تحقیقات به‌طور خاص روی یک روش سنتی به‌طور عمیق متمرکز شده­‌اند. در مقابل تعدادی دیگر به‌صورت اجمالی، مجموعه­‌ای از روش­‌های سنتی موجود در یک منطقه را شناسایی و معرفی کرده­‌اند.

عمده روش­‌هایی که جزء دانش بومی آبخیزداری قلمداد می­‌شوند را می­‌توان در ۶ دسته به شرح زیر طبقه‌بندی کرد:

  1. روش­‌های کشاورزی با سیلاب: استحصال جریان­‌های رودخانه­‌ای با حجم و گل­‌آلودگی زیاد از قبیل بندسار، خوشاب و دگار
  2. روش­‌های کشاورزی با رواناب: استحصال رواناب از سرشاخه­‌ها و دشت­‌ها با شدت و گل‌آلودگی کمتر از قبیل دربند، بندسار آب‌راه‌ه­ای و سنگ‌چال
  3. روش­‌های جمع­‌آوری آب باران در مخازن برای شرب انسان، دام و کشاورزی از قبیل آب انبار، آب‌بندان، هوتک، پرچ و گل
  4. روش­‌های کشاورزی در دامنه­‌ها از قبیل سکوبندی و پشته­‌های ابرویی
  5. روش­‌های تغذیۀ قنات و چاه­‌ها نظیر کشت زوری، گبربند و چاه نزو
  6. روش­‌های مبارزه با فرسایش بادی و تثبیت ماسه­‌های روان از قبیل بادشکن، بهلی و تنگ بستن

یکی از اقدامات ارزنده در خصوص جمع­‌آوری و انتشار دانش بومی آبخیزداری در کشور که با حمایت انجمن علمی آبخیزداری ایران به انجام رسید چاپ کتاب روش­‌های سنتی حفاظت خاک و آب در ایران در سال ۱۳۸۷ است. در قالب این کتاب ۴۰ دانش بومی از اقصی نقاط کشور بر اساس منابع و پژوهش­‌های موجود در آن زمان معرفی شده است. به این منظور ابتدا هریک از روش­‌ها تعریف و سپس هدف از اجرای آن توسط مردم و همین‌طور اهداف جانبی آبخیزداری که به‌دست آمده بیان شده است. در مرحلۀ بعد علاوه بر ذکر مختصر شرایط آب‌وهوایی، نحوۀ اجرای هریک از روش­‌ها تشریح شده است. در انتها بر اساس منابع و مراجع مورد استفادۀ سایر مشخصات که می­‌تواند در شناسانیدن بیشتر روش­‌های آبخیزداری سنتی مفید واقع شود بیان شده و برخی از اشکالات موجود به همراه راه­‌های اصلاح آنها ارائه شده است.

گام مهمی که باید مورد توجه قرار گیرد، قرار دادن دانش بومی آبخیزداری در برنامه­‌های درسی دانشگاهی کشور است. با تحقق این موضوع و آشنا شدن دانش­‌آموختگان با روش­‌های آبخیزداری سنتی آبخیزداری، انتظار می­‌رود که دانش بومی سهم بیشتری از اقدامات آبخیزداری دستگاه­های اجرایی را در قالب مشارکت روستاییان به خود اختصاص دهد. به‌طور قطع با درگیر شدن جامعۀ مهندسی با دانش بومی به حل مشکلات این روش­‌ها به‌ویژه عدم تطابق آن با رشد جمعیت و نیاز به نیروی کار زیاد نیز کمک می­‌شود. بدیهی است چنانچه این روش­‌ها با دانش نوین و امکانات و تجهیزات جدید هماهنگ شوند، به دلیل آنکه کارایی خود را نشان داده و همراه با مشارکت مردمی هستند نتایج موفقیت­‌آمیزی به دنبال خواهند داشت.

انتهای پیام/

www.tehranstar.com